Sima Yi và nghịch lý quyền lực: Làm thế nào thiên tài quân sự kết thúc trong bi kịch lịch sử

Câu chuyện của Sima Yi đại diện cho một trong những nghịch lý hấp dẫn nhất của lịch sử: một chiến lược gia quân sự xuất sắc, gia đình ông đã thống nhất ba nước phân chia nhưng lại trở thành biểu tượng của sự phản bội và tha hóa đạo đức. Nhà Tây Tấn, do hậu duệ của Sima Yi lập nên, chỉ tồn tại trong 51 năm trước khi sụp đổ, kéo theo gần ba thế kỷ hỗn loạn. Quá trình này đã biến gia tộc Sima thành biểu tượng của sự bất ổn vốn có của quyền lực và những hiểm họa của kế thừa trái phép.

Giá của lời thề phản bội: Sima Yi chiếm đoạt quyền lực

Sự nổi bật của Sima Yi dựa trên nền tảng của sự lừa dối tính toán. Điểm ngoặt xảy ra tại Gaopingling năm 249 SCN, khi chiến lược gia già yếu giả bệnh để lừa Cao Sương, người giữ quyền trong chế độ Cao Wei. Với sự hỗ trợ của Hoàng hậu và các quan chức trọng yếu, Sima Yi tổ chức một cuộc đảo chính tiêu diệt đối thủ. Tuy nhiên, vi phạm lớn đầu tiên của ông không chỉ đơn thuần là chính trị—mà còn là đạo đức. Ông đã thề tại sông Luo không xử tử Cao Sương, nhưng ngay sau khi củng cố quyền lực, ông đã triệt để tiêu diệt toàn bộ gia tộc Cao Sương.

Vi phạm này đã phá vỡ niềm tin nền tảng mà dựa vào đó để duy trì chính quyền ổn định. Tình tiết này trở thành một tiền lệ đen tối, chứng minh rằng trong cuộc đấu tranh quyền lực, lời thề thiêng liêng không còn giá trị. Các đối thủ chính trị sẽ nhận thấy: các giới hạn đạo đức chỉ là những trở ngại cần vượt qua.

Việc chiếm đoạt quyền lực không dừng lại ở Sima Yi. Con trai ông, Sima Shi, tiếp tục con đường bằng cách phế truất Hoàng đế Cao Phương, trong khi cháu trai ông, Sima Zhao, thực hiện hành vi phạm tội tột cùng— xử tử Hoàng đế Cao Mao năm 260 SCN. Từ một cuộc đảo chính, quá trình này biến thành một cuộc tháo dỡ có hệ thống quyền lực hoàng gia. Mỗi thế hệ gia tộc Sima đều tiến xa hơn về phía giới hạn đạo đức, đỉnh điểm là vi phạm nghiêm trọng nhất trong truyền thống chính trị Trung Quốc: ám sát một hoàng đế đương nhiệm.

So với các kẻ đoạt ngôi trước đó, phương pháp của Sima Yi có vẻ đặc biệt đáng ghê tởm. Việc Wang Mang chiếm đoạt nhà Hán được xem như chiến thắng của đức Khổng Tử—vị vua hiền thay thế triều đại suy tàn. Việc Cao Phi lên ngôi được hợp pháp hóa bằng lý luận rằng nhà Hán đã mất thiên mệnh. Nhưng chế độ Cao Wei mà Sima Yi phá hoại vẫn còn ổn định và mạnh mẽ; các hoàng đế ông phế truất còn trẻ và không có khả năng tự vệ. Theo tiêu chuẩn đạo đức Nho giáo, bắt nạt một mồ côi và góa phụ là một trong những thất bại đạo đức nghiêm trọng nhất mà một viên quan có thể phạm phải.

Từ Thống Nhất đến Hỗn Loạn: Di sản quản lý của Tây Tấn

Dù sự nổi bật gây tranh cãi, Sima Yan, cháu trai của Sima Yi, đã đạt được điều mà nhiều người nghĩ là không thể—ông đã thống nhất các vương quốc đang chiến tranh và chấm dứt thời kỳ hỗn loạn Tam Quốc vào năm 280 SCN. Chiến thắng này là một thành tựu lịch sử thực sự. Tuy nhiên, triều đại Tây Tấn mới thành lập lại quá mong manh để duy trì.

Thất bại then chốt của Sima Yan là việc phân phối các tước hiệu hoàng thân kèm theo quyền lực quân sự cho nhiều thành viên trong gia đình. Quyết định này, nhằm củng cố sự ổn định của triều đại, lại tạo ra một bình địa đầy tham vọng cạnh tranh. Khi Hoàng đế Huy của Tấn (Sima Zhong, nổi tiếng trong lịch sử vì bị cho là hỏi tại sao người ta không ăn thịt khi thiếu lương thực) lên ngôi, và Hoàng hậu Gia Nanfeng bắt đầu thao túng chính trị cung đình, hậu quả là thảm họa.

Chiến tranh Tám Hoàng tử bùng nổ từ 291 đến 306 SCN, kéo dài mười sáu năm chiến tranh nội bộ trong hoàng tộc. Cuộc xung đột tàn phá nguồn lực của đế quốc và, quan trọng hơn, tạo ra một khoảng trống quân sự. Để tăng cường lực lượng, các hoàng thân thuê lính đánh thuê man rợ—một nước đi tuyệt vọng đã định hình lại toàn bộ quỹ đạo lịch sử Đông Á. Khi Lưu Nguyên của Hung Nô dẫn quân nổi dậy trong thời kỳ Dương Gia năm 311 SCN, lực lượng Tấn đã suy yếu không thể kiểm soát nổi. Lạc Dương thất thủ. Hoàng đế Huy bị bắt. Các quý tộc trung nguyên, cảm nhận sự sụp đổ của quyền lực hoàng gia, chạy về phía nam hàng loạt.

Chuyển cư tập thể của giới trí thức này không chỉ đơn thuần là di chuyển vật chất—nó đánh dấu sự bắt đầu của gần ba trăm năm chia cắt Bắc-Nam, định hình cảnh quan chính trị và văn hóa sau này. Sự thống nhất ngắn ngủi đạt được qua các mưu mô của Sima Yi đã nhường chỗ cho một sự phân mảnh sâu sắc và khó giải quyết hơn cả Tam Quốc ban đầu.

Suy đồi xã hội đi kèm với sự sụp đổ này cũng rất rõ ràng. Sau khi đạt được thống nhất, Sima Yan đắm chìm trong vui chơi, nổi tiếng chọn cung tần từ một xe kéo kéo bởi cừu. Giai cấp quý tộc, giờ đây cách ly khỏi hậu quả, cạnh tranh trong xa hoa trong khi dân thường gánh chịu gánh nặng thuế má. Khoảng cách ngày càng lớn giữa tầng lớp cầm quyền và nhân dân tạo thành một bình địa chứa đầy oán giận—một thứ sẽ bùng phát thành các cuộc nổi dậy của nông dân và thúc đẩy sự sụp đổ của triều đại.

Bóng dáng của Zhuge Liang: Văn học hình thành di sản của Sima Yi

Sự biến đổi trong di sản lịch sử của Sima Yi phần lớn nhờ vào văn học, đặc biệt là tác phẩm kinh điển Hồng lâu mộng (Romance of the Three Kingdoms). Trong tiểu thuyết này, Zhuge Liang được nâng lên thành anh hùng—viên quan trung thành “hiến dâng hai triều đại” và trí tuệ của ông dường như siêu nhiên. Ngược lại, Sima Yi được khắc họa như hiện thân của mưu mô, phản bội và cơ hội.

Các cốt truyện hư cấu này đã củng cố rõ nét các đặc điểm nhân vật. “Chiến lược Trời trống thành”— trong đó Zhuge Liang được cho là đã chiến thắng tâm lý một tướng địch bằng sự can đảm tuyệt đối— trở thành câu chuyện nổi tiếng về đức hạnh chiến thắng. Trong khi đó, các câu chuyện như “Zhongda (tên hiệu của Sima Yi) chết rồi vẫn làm kinh sợ Sima Yi sống” luôn nhắc nhở khán giả rằng ngay cả trong cái chết, viên quan chính nghĩa vẫn vượt mặt đối thủ tàn nhẫn.

Những câu chuyện văn học này đã định hình trong trí tưởng tượng phổ biến điều mà tranh luận lịch sử có thể còn bỏ ngỏ. Nhãn hiệu “ba đời phản tặc” trở thành không thể tách rời tên tuổi gia tộc Sima. Các mưu đồ của Sima Zhao, mà “mọi thiên hạ đều biết rõ,” trở thành ví dụ điển hình về viên quan quyền lực âm mưu tranh đoạt quyền tối cao.

Tình hình càng trở nên tồi tệ hơn khi triều đại Đông Tấn được thành lập bởi những người sống sót chạy về phía nam. Gia tộc Sima, vốn được cho là cai trị các vùng phía nam, lại bị lu mờ bởi gia tộc Wang ở Lăng Dạ và các gia tộc quý tộc khác. Các hoàng đế chỉ còn là bù nhìn, chỉ cai trị trên danh nghĩa. Sự suy đồi đạt đến mức kỳ quặc khi lan truyền tin đồn rằng dòng máu hoàng gia đã bị ô nhiễm— “hỗn hợp của bò và ngựa”— phản ánh sự xói mòn hoàn toàn uy tín và tính hợp pháp của gia tộc Sima.

Chu kỳ phán xét: Đánh giá lại Sima Yi qua góc nhìn hiện đại

Các nhà sử học qua các thế hệ đã nhận thấy điều họ xem như một vòng luân hồi công lý vận hành qua lịch sử. Gia đình hoàng gia Tây Tấn bị tiêu diệt trong cuộc nổi loạn Dương Gia. Hoàng đế cuối cùng của Đông Tấn bị xử tử cùng toàn bộ gia đình bởi Lưu Yu, người sau này lập nên một triều đại mới. Nhiều nhà sử học cổ điển xem những tai họa này như bằng chứng của sự phán xét của trời—số phận tất yếu của những kẻ chiếm đoạt quyền lực bằng các phương pháp phi chính đáng.

Tuy nhiên, nghiên cứu hiện đại lại trình bày một bức tranh phức tạp hơn. Nó thừa nhận rằng Sima Yi thể hiện tài năng quân sự chân chính. Ông đã bình định Liêu Đông và chống đỡ dữ dội các chiến dịch của Zhuge Liang. Các hậu duệ của ông, Sima Zhao và Sima Yan, đạt được những thành tựu rõ rệt trong lịch sử: tiêu diệt Shu và thống nhất cuối cùng các vương quốc phân chia. Đây không phải là những thành tựu nhỏ trong bối cảnh ba thế kỷ chiến tranh và đau thương.

Tuy nhiên, việc thừa nhận những thành tựu này không làm thay đổi bản chất phán xét lịch sử chính. Như nhà sử học hiện đại Thiên Mục Quán đã nhận xét, “Hỗn loạn của triều đại Tấn bắt nguồn từ những tội lỗi tích tụ của Yi, Shi và Zhao.” Các phương pháp tàn nhẫn—lời thề bị phản bội, giết vua, lừa dối có tính toán—đặt ra các tiền lệ làm suy yếu toàn bộ nền tảng đạo đức của chính quyền. Những thất bại trong quản lý sau này, phần nào do sự suy đồi đạo đức do các tiền lệ này tạo ra, đã dẫn đến những thảm họa vượt xa bất kỳ sự ổn định tạm thời nào đạt được qua thống nhất.

Gia tộc Sima do đó chiếm vị trí đặc biệt và bi thảm trong ký ức lịch sử Trung Quốc: họ có quyền chấm dứt hỗn loạn nhưng lại thiếu quyền uy đạo đức và khả năng quản lý để xây dựng sự ổn định lâu dài. Chính các phương pháp chiếm đoạt quyền lực của họ đã làm ô nhiễm tính hợp pháp của họ để cai trị. Họ chiến thắng bằng vũ lực nhưng thất bại bởi mưu lược nhà nước.

Bài học vĩnh cửu: Quyền lực không có nền tảng đạo đức

Bi kịch cuối cùng trong di sản của Sima Yi không chỉ là cá nhân hay gia đình—mà còn là bài học để hiểu cách quyền lực vận hành qua lịch sử. Câu chuyện của gia tộc Sima tiết lộ một chân lý căn bản: chiến tranh quân sự có thể chiếm đoạt vương quốc, nhưng chỉ có tính hợp pháp đạo đức mới có thể duy trì chúng qua các thế hệ.

Phương thức đạt được quyền lực định hình khả năng tồn tại của nó. Sima Yi thể hiện sự xuất sắc trong chiến lược để chiếm đoạt đế chế, nhưng chính các phương pháp của ông—lời thề phản bội, niềm tin bị phá vỡ, tiêu diệt có tính toán các đối thủ—đã đảm bảo rằng các hậu duệ của ông sẽ thừa hưởng không phải sự ổn định mà là sự oán giận tích tụ của những người chứng kiến các vi phạm này. Khi khủng hoảng xảy ra, như tất yếu, không ai đứng lên bảo vệ một triều đại dựa trên những nền tảng bị ô nhiễm như vậy.

Ghi chép lịch sử cho thấy rằng quyền lực đạt được qua các phương pháp phạm pháp thường kết thúc trong sự sụp đổ ngoạn mục nhất. Gia tộc Sima thăng tiến bằng sức mạnh quân sự nhưng sụp đổ bởi sự tha hóa đạo đức, để lại một câu chuyện cảnh báo sẽ vang vọng trong sử học Trung Quốc suốt gần hai nghìn năm. Di sản cuối cùng của họ không phải là đế chế họ thống nhất, mà là câu hỏi còn bỏ ngỏ: liệu một triều đại có thể tồn tại khi nó vi phạm mọi nguyên tắc đạo đức tạo thành nền tảng của tính hợp pháp?