Nhìn nhận rủi ro thị trường chứng khoán qua hiện tượng giới hạn tăng giảm — sự khác biệt về cơ chế thị trường của thị trường chứng khoán Đài Loan, Hồng Kông, Mỹ

Giao dịch trần và sàn trong thị trường chứng khoán: Dấu hiệu mất cân bằng thị trường

Khi giá cổ phiếu biến động trong một khoảng thời gian nhất định đạt đến giới hạn quy định, thị trường tự động kích hoạt một cơ chế bảo vệ — trần hoặc sàn. Hai hiện tượng cực đoan này đều thể hiện sự mất cân bằng nghiêm trọng giữa cung và cầu: khi lực mua áp đảo, giá cổ phiếu tăng đến trần (涨停); khi lực bán chiếm ưu thế, giá giảm đến sàn (跌停).

Vào những thời điểm này, xu hướng giá cổ phiếu sẽ tạo thành một đường gần như ngang, đây là đặc điểm trực quan dễ nhận biết nhất của việc trần hoặc sàn. Ví dụ tại thị trường Đài Loan, các cổ phiếu trần sẽ được đánh dấu nền đỏ, cổ phiếu sàn nền xanh.

Giới hạn biên độ tăng giảm và phương pháp nhận diện trần, sàn trong thị trường Đài Loan

Thị trường chứng khoán Đài Loan quy định phạm vi dao động hàng ngày của cổ phiếu niêm yết và đăng ký không vượt quá 10% so với giá đóng cửa ngày hôm trước. Điều này có nghĩa là nếu một cổ phiếu có giá đóng cửa hôm qua là 600 Đài tệ, thì giá trần và sàn của ngày hôm nay sẽ lần lượt bị giới hạn ở 660 Đài tệ (giá trần) và 540 Đài tệ (giá sàn).

Khi quan sát hiện tượng trần, bạn sẽ nhận thấy các lệnh mua tích tụ dày đặc, trong khi các lệnh bán hầu như không có — chính nhu cầu mua lớn này khiến giá cổ phiếu bị giữ ở mức cao nhất. Ngược lại, khi sàn, các lệnh bán lớn nằm ở mức giá sàn, trong khi lượng mua rất ít.

Logic giao dịch khi trần và sàn

Có thể giao dịch khi trần không?

Có thể tiếp tục đặt lệnh, nhưng kết quả giao dịch phụ thuộc vào hướng thao tác của bạn. Nếu chọn mua, lệnh sẽ xếp hàng chờ, vì có nhiều lệnh mua phía trước; nếu chọn bán, lệnh sẽ được thực hiện ngay lập tức do có nhiều người mua.

Có thể giao dịch khi sàn không?

Cũng có thể giao dịch. Lúc này, mua sẽ được thực hiện ngay lập tức (thị trường có nhiều lệnh bán chờ), nhưng bán không nhất thiết phải thành công, vì giá sàn đã bị chiếm dụng bởi nhiều lệnh bán.

Tính chất không đối xứng này phản ánh ý định thực sự của các nhà đầu tư: trong các tình huống cực đoan, luôn có một phía nhu cầu được đáp ứng hoàn toàn, phía còn lại phải “xếp hàng chờ đợi”.

Các cơ chế quản lý rủi ro ở các thị trường khác nhau: Cơ chế ngắt quãng và giới hạn

Các thị trường chứng khoán lớn trên thế giới có cách quản lý biến động giá khác nhau đáng kể.

Thị trường Đài Loan áp dụng cơ chế giới hạn biên độ tăng giảm, với giới hạn 10% trên dưới, cung cấp một giới hạn rõ ràng cho biến động thị trường.

Thị trường Mỹ không có giới hạn trần, mà dựa vào cơ chế ngắt quãng (cơ chế ngắt quãng là thiết bị tự động tạm dừng giao dịch khi thị trường biến động đạt đến một mức độ nhất định) để duy trì trật tự thị trường. Cụ thể:

• Chỉ số S&P 500 giảm 7% sẽ tạm dừng toàn bộ thị trường trong 15 phút
• Giảm 13% sẽ tạm dừng thêm 15 phút
• Giảm 20% sẽ đóng cửa thị trường ngay lập tức

Ngoài ra, thị trường Mỹ còn có cơ chế ngắt quãng riêng cho từng cổ phiếu: nếu trong vòng 15 giây, giá cổ phiếu tăng hoặc giảm quá 5%, sẽ tạm dừng giao dịch 5 phút.

Thị trường Hồng Kông không có giới hạn trần, sàn hoặc ngắt quãng riêng cho cổ phiếu, mà duy trì ổn định qua cơ chế công bố thông tin và quản lý thị trường. Chỉ khi toàn bộ chỉ số giảm vượt quá tỷ lệ dự kiến, mới kích hoạt tạm dừng giao dịch.

Khung quyết định đầu tư khi gặp trần hoặc sàn

Khi thực tế xuất hiện trần hoặc sàn, nhà đầu tư thường mắc phải sai lầm là bị cảm xúc chi phối, theo đuổi mua đuổi bán theo tâm lý đám đông.

Cách đúng đắn là tự hỏi ba câu hỏi sau:

Thứ nhất, động lực đằng sau xu hướng này là gì? Là do thay đổi kết quả kinh doanh của công ty, điều chỉnh chính sách ngành, hay chỉ do tâm lý thị trường và các yếu tố ngắn hạn gây ra?

Thứ hai, cơ bản có thực sự thay đổi không? Nếu một cổ phiếu vì hoảng loạn mà sàn, nhưng nền tảng hoạt động vẫn vững chắc, thì đây có thể là cơ hội tích lũy ở vùng giá thấp, giữ hoặc mua nhỏ là sáng suốt.

Thứ ba, tin tốt có thể duy trì đà tăng sau không? Khi cổ phiếu tăng trần nhờ tin tốt, cần đánh giá xem tin này có phải là một lần hay bền vững, chỉ có cái sau mới đáng để theo đuổi, còn không thì chờ đợi là lựa chọn tốt hơn.

Một mẹo thực chiến là khi một cổ phiếu dẫn đầu (ví dụ TSMC) tăng trần, các doanh nghiệp trong chuỗi ngành thường cũng sẽ theo đà tăng. Lúc này, có thể xem xét đầu tư vào các doanh nghiệp bán dẫn hoặc ngành liên quan để tham gia xu hướng này theo cách gián tiếp.

Các phương án thay thế khi giới hạn giao dịch trần và sàn

Nếu do trần hoặc sàn mà không thể thực hiện giao dịch theo giá tâm lý, thị trường phái sinh cung cấp nhiều giải pháp.

Phương án trực tiếp nhất là hợp đồng chênh lệch cổ phiếu (CFD). So với hợp đồng tương lai, quyền chọn hay các sản phẩm phái sinh có yêu cầu cao, CFD có ba lợi thế lớn:

1. Thời gian giao dịch không giới hạn CFD có thể giao dịch 24 giờ, không bị ràng buộc bởi giờ mở cửa thị trường.

2. Đòn bẩy linh hoạt Tối đa hóa vốn nhỏ để kiểm soát vị thế lớn. Ví dụ, với đòn bẩy 10 lần, chỉ cần 10 USD là có thể kiểm soát vị thế tương đương 100 USD của TSMC, giảm thiểu vốn bỏ ra.

3. Cơ chế giao dịch hai chiều CFD hỗ trợ mua và bán. Báo giá thị trường sẽ hiển thị cả “giá mua” và “giá bán”, nhà đầu tư có thể linh hoạt chọn hướng dựa trên dự đoán thị trường. Khi kỳ vọng tăng, mở vị thế mua ở giá mua; khi kỳ vọng giảm, mở vị thế bán ở giá bán.

Điều này giúp nhà đầu tư vẫn có thể tham gia thị trường ngay cả khi cổ phiếu đang ở trạng thái trần hoặc sàn, không bị giới hạn bởi biến động thị trường.

Kết luận

Trần và sàn mặc dù giới hạn tính thanh khoản của cổ phiếu, nhưng về bản chất, đây là cơ chế tự vệ của thị trường. Hiểu rõ sự khác biệt giữa các thị trường — như giới hạn biên độ của Đài Loan, cơ chế ngắt quãng của Mỹ, các biện pháp quản lý của Hồng Kông — sẽ giúp nhà đầu tư thích nghi tốt hơn với các môi trường khác nhau.

Khi gặp phải tình huống sàn hoặc trần, điều quan trọng không phải là “có thể giao dịch hay không”, mà là “có đáng để giao dịch không”. Chỉ qua phân tích lý trí, nhà đầu tư mới có thể đưa ra quyết định đúng đắn trong các thời điểm mất cân bằng của thị trường.