Cuộc tranh cãi về thực thi pháp luật của đặc vụ Mỹ và làn sóng các nhà khoa học gốc Hoa trở về nước

Gần đây, một đoạn video về hoạt động thực thi pháp luật của đặc vụ Mỹ đã thu hút sự chú ý rộng rãi. Trong thời tiết khắc nghiệt dưới -10 độ, các đặc vụ đã thực hiện biện pháp cưỡng chế trước mặt một đứa trẻ, sau đó phát hiện sai sót trong xác minh nhưng không xin lỗi và ngay lập tức thả người. Sự kiện này trở thành một cửa sổ để quan sát tình hình của các học giả người Hoa tại Mỹ.

Các hoạt động thực thi của đặc vụ ICE diễn ra thường xuyên, khó khăn của các học giả người Hoa ngày càng rõ nét

Cục Hải quan và Di trú Mỹ (ICE) và Cục Điều tra Liên bang (FBI) trong những năm gần đây thường xuyên tiến hành các hoạt động thực thi pháp luật dựa trên lý do “vi phạm visa” hoặc “không khai hợp tác quốc tế”. Năm 2023, một giáo sư người Hoa tại MIT bị khám xét đột ngột, dù cuối cùng được chứng minh vô tội, nhưng kinh phí dự án bị phong tỏa, các cộng tác viên học thuật rút lui, sự nghiệp bị tổn thương nghiêm trọng.

Phương thức thực thi của các đặc vụ đã gây lo ngại trong giới học thuật. Dù cuối cùng không có hành vi phạm pháp, các học giả người Hoa đã phải đối mặt với những hậu quả rõ ràng — hiệu ứng sợ hãi trong hợp tác quốc tế, sự không chắc chắn về nguồn tài chính, và thiệt hại về danh tiếng nghề nghiệp. Những yếu tố này đang thay đổi lựa chọn nghề nghiệp và kế hoạch cuộc đời của nhiều học giả người Hoa.

Nhà vật lý lượng tử You Chenglong gia nhập Đại học Khoa học và Công nghệ Trung Quốc

Tháng 1 năm 2026, nhà vật lý lượng tử người Mỹ You Chenglong tuyên bố trở về nước gia nhập Đại học Khoa học và Công nghệ Trung Quốc. Sau khi nhận bằng tiến sĩ tại Mỹ vào năm 2019, You Chenglong đã làm nghiên cứu sau tiến sĩ tại Đại học Bang Louisiana, sau đó thăng chức thành phó giáo sư nghiên cứu, chuyên nghiên cứu về thông tin lượng tử và vật liệu topo.

Lĩnh vực nghiên cứu này chính là một trong những hướng cạnh tranh công nghệ gay gắt nhất giữa Trung Quốc và Mỹ. Các lĩnh vực chiến lược như tính toán lượng tử, thiết kế chip đang trở thành tâm điểm cạnh tranh của hai quốc gia. Xu hướng chảy máu nhân tài phản ánh những biến đổi sâu sắc trong hệ sinh thái công nghệ toàn cầu.

Các yếu tố đằng sau sự thay đổi dòng chảy nhân tài năm 2025

Dữ liệu cho thấy, chỉ trong năm 2025, ít nhất 17 nhà khoa học người Hoa đã đạt vị trí giảng dạy trọn đời hoặc gần như trọn đời tại Mỹ và tuyên bố trở về nước. Các lĩnh vực nghiên cứu của họ bao gồm trí tuệ nhân tạo, bán dẫn, tính toán lượng tử và nhiều ngành công nghiệp chiến lược khác. Hiện tượng này phản ánh tác động của nhiều yếu tố phối hợp.

Theo quan sát của giới trong ngành, trong số các nhà khoa học và kỹ sư hàng đầu về trí tuệ nhân tạo, tỷ lệ nghiên cứu viên người Hoa khá cao. Việc họ rời đi và trở về ảnh hưởng thực tế đến nguồn nhân lực của các tổ chức nghiên cứu tại Mỹ. Đồng thời, các trường đại học và tổ chức nghiên cứu trong nước ngày càng thu hút được nhiều nhân tài hàng đầu, cung cấp điều kiện nghiên cứu và phát triển cạnh tranh.

Việc hoạt động thực thi pháp luật của đặc vụ diễn ra thường xuyên đã làm tăng thêm cảm giác không an toàn vốn đã tồn tại. Các học giả khi xem xét phát triển nghề nghiệp cần cân nhắc nhiều yếu tố không chắc chắn — bao gồm rủi ro pháp lý, phức tạp trong hợp tác quốc tế, và triển vọng phát triển dài hạn. Những yếu tố này đang thúc đẩy một số nhà khoa học người Hoa xem xét lại lựa chọn nghề nghiệp của mình.

Chưa thể khẳng định chính xác chính sách thực thi pháp luật của đặc vụ là nguyên nhân trực tiếp dẫn đến dòng chảy nhân tài thay đổi, nhưng rõ ràng các tổ chức nghiên cứu và nhà hoạch định chính sách của Mỹ cần suy nghĩ nghiêm túc về ý nghĩa sâu xa của hiện tượng này.