Từ thiếu chip đến tranh giành biến áp: Điểm nhấn mới của chuỗi cung ứng toàn cầu

Một năm trước, các tinh hoa Silicon Valley vẫn còn đắm chìm trong cuộc vui tranh giành card đồ họa của Nvidia, nhưng không ngờ thực tế lại đến nhanh như vậy. Cuối năm 2024, một sự chuyển biến bất ngờ đã âm thầm xảy ra: mặt hàng khan hiếm nhất trong chuỗi cung ứng toàn cầu không còn là chip nữa, mà là một sản phẩm công nghiệp tưởng chừng bình thường — biến áp. Sự chuyển đổi này được xem như một “sự kiện đen thiên nga” của ngành công nghiệp, phản ánh sâu sắc cuộc khủng hoảng lâu dài của ngành sản xuất Mỹ và châu Âu.

Mỹ và châu Âu rơi vào thế khó: biến áp trở thành “đồng tiền cứng nhất”

Vai trò của biến áp trong hệ thống điện có vẻ không đáng kể, nhưng tầm quan trọng của nó lại bị đánh giá thấp nghiêm trọng. Mỗi máy chủ trung tâm dữ liệu AI muốn hoạt động bình thường đều cần biến áp để ổn định dòng điện; điện năng từ năng lượng mặt trời và gió phát ra cũng phải hòa vào lưới điện, điều này không thể thiếu biến áp; mạng lưới sạc xe điện mới xây dựng còn đòi hỏi lượng lớn biến áp.

Đầu năm 2026, cuộc khủng hoảng năng lượng của Mỹ đã phơi bày rõ ràng điểm yếu này. Các vụ nổ biến áp ở Cleveland và cháy trạm biến áp ở San Francisco liên tiếp xảy ra, phá vỡ nhận thức về hệ thống điện của các quốc gia phát triển. Dữ liệu điều tra cho thấy hơn 70% biến áp của Mỹ đã vượt quá tuổi thọ, trung bình tuổi đời lên tới 38 năm, những “lão tướng” này đã không còn đủ khả năng đáp ứng nhu cầu điện năng của xã hội hiện đại.

Thị trường Mỹ đã mất khả năng tự cung tự cấp biến áp nghiêm trọng. Hiện tại, 80% biến áp của Mỹ phụ thuộc nhập khẩu, năng lực nội địa chỉ đủ duy trì hoạt động cơ bản. Muốn mua một chiếc biến áp lớn tại Mỹ, thời gian giao hàng đã xếp hàng đến 2-4 năm sau. Tình hình châu Âu cũng đáng lo ngại không kém. Liên minh châu Âu từng đề xuất kế hoạch nâng cấp lưới điện trị giá 5840 tỷ euro, nhưng do không đủ biến áp, kế hoạch này đã bị đình trệ. Các nhà máy điện gió, năng lượng mặt trời do Đức và Pháp xây dựng đã đi vào hoạt động, nhưng thiếu các thiết bị hòa lưới biến áp, dẫn đến thiệt hại trực tiếp khoảng 72 tỷ euro vào năm 2025 do “bỏ rơi gió, bỏ rơi ánh sáng” của nhóm G7.

Lợi thế chuỗi ngành công nghiệp Trung Quốc: Từ thép silic đến biến áp

Năng lực cạnh tranh cốt lõi của biến áp không nằm ở lắp ráp, mà ở chuỗi ngành phía trên. Trong đó, vật liệu quan trọng nhất là thép silic định hướng, được giới công nghiệp ca ngợi như “viên ngọc trên vương miện thép”. Loại vật liệu này cần được cán dẹt đến độ dày 0,18mm, đồng thời các chỉ số từ tính phải ổn định. Số quốc gia có thể làm chủ công nghệ này trên toàn cầu là rất ít.

Trung Quốc sở hữu lợi thế tuyệt đối trong lĩnh vực này. Năm ngoái, sản lượng thép silic định hướng của Trung Quốc gấp 8 lần Mỹ, Tập đoàn Baosteel có dây chuyền sản xuất thép silic siêu mỏng duy nhất toàn cầu, trực tiếp chiếm lĩnh thị trường cung cấp thép cao cấp cho biến áp toàn cầu. Từ khâu mua nguyên liệu thép silic, thiết kế và sản xuất biến áp trung gian, đến lắp đặt và bảo trì, Trung Quốc kiểm soát toàn bộ chuỗi ngành biến áp, chiếm 60% công suất toàn cầu.

Ưu thế về năng suất và chi phí còn rõ rệt hơn nữa. Cùng một chiếc biến áp, doanh nghiệp Trung Quốc thường cần 6-12 tháng để hoàn thành giao hàng, các đơn hàng gấp còn có thể rút ngắn xuống còn 3 tháng. Biến áp cùng loại sản xuất tại châu Âu có giá từ 30.000 đến 50.000 USD, trong khi hàng Trung Quốc chỉ khoảng 10.000 USD, rõ ràng về giá cả.

Chính sách đảo chiều: những thỏa hiệp bắt buộc và thực tế bất lực

Mỹ từng áp thuế 104% đối với biến áp Trung Quốc, cố gắng kiềm chế nhập khẩu bằng hàng rào thuế cao, nhưng chính điều này đã đẩy giá bán lẻ từ hơn 3.000 USD lên tới 6.800 USD. Tuy nhiên, trước thực trạng liên tục xảy ra các vụ mất điện, trì trệ xây dựng trung tâm dữ liệu và phát triển ngành AI bị cản trở, chính phủ Mỹ buộc phải quay đầu, bắt đầu ban hành các biện pháp “miễn thuế” với nhiều danh nghĩa khác nhau.

Trong năm 2025, tổng kim ngạch xuất khẩu biến áp của Trung Quốc đã tăng vọt lên 64,6 tỷ nhân dân tệ, trung bình giá xuất khẩu đạt 20,5 vạn nhân dân tệ. Xuất khẩu sang châu Âu còn tăng 138%, các khách hàng Trung Đông như Saudi Arabia cũng đẩy mạnh mua hàng, ký đơn hàng lớn trị giá 16,4 tỷ nhân dân tệ trong một lần. Để nhanh chóng có nguồn cung, một số khách hàng châu Âu còn chủ động đề nghị trả thêm 20% để được ưu tiên giao hàng.

Các đơn hàng đã đặt đến năm 2029, nhiều doanh nghiệp đã phải tăng gấp nhiều lần đơn hàng của mình. Biến áp không chỉ trở thành mặt hàng công nghiệp khan hiếm nhất toàn cầu, mà còn trở thành tiêu chuẩn mới để đánh giá sức cạnh tranh của chuỗi ngành.

Suy nghĩ sâu xa: cái giá của sự trống rỗng trong ngành sản xuất

Tất cả bắt nguồn từ việc coi nhẹ ngành sản xuất trong thời gian dài. Các quốc gia Mỹ và châu Âu trong nhiều thập kỷ qua đã quá tập trung vào các lĩnh vực có giá trị cao như tài chính, thiết kế, xem nhẹ ngành sản xuất, dẫn đến sự suy thoái của ngành này. Kết quả là, khi khủng hoảng thực sự xảy ra, họ nhận ra mình đã mất đi khả năng sản xuất cơ bản nhất.

Khủng hoảng thiếu hụt biến áp thực chất phản ánh hậu quả của sự mất cân đối trong cấu trúc ngành. Hệ thống điện, hạ tầng AI, ngành năng lượng mới đều gặp phải điểm nghẽn chung, và chính điểm nghẽn này đã phơi bày sự yếu ớt của ngành sản xuất Mỹ và châu Âu. Việc quá chú trọng “tách rời thực tế, chạy theo ảo tưởng” khiến họ dần mất đi quyền phát ngôn trong cạnh tranh toàn cầu, và việc xây dựng lại năng lực này sẽ đòi hỏi một quá trình dài và nỗ lực lớn.