Siêu lạm phát: Khi giá cả làm rối loạn nền kinh tế

Tất cả các nền kinh tế đều trải qua những dao động về mức giá của hàng hóa và dịch vụ. Tuy nhiên, tồn tại một hiện tượng kinh tế cực đoan gọi là siêu lạm phát, vượt xa những biến động bình thường. Trong khi các chính phủ và tổ chức tài chính cố gắng duy trì lạm phát ở mức kiểm soát và dần dần, thì có những thời điểm trong lịch sử khi động thái này hoàn toàn bị phá vỡ, và giá cả tăng vọt không kiểm soát được, nhanh chóng làm giảm giá trị của đồng tiền.

Làm thế nào nền kinh tế định nghĩa về siêu lạm phát?

Siêu lạm phát là nhiều hơn chỉ “lạm phát cao”. Theo nhà kinh tế Philip Cagan trong tác phẩm “Động lực tiền tệ của siêu lạm phát”, hiện tượng này đặc trưng bởi mức tăng giá vượt quá 50% trong một tháng. Để minh họa: nếu một bao gạo có giá 10 đô la và tăng lên 15 đô la trong chưa đầy 30 ngày, rồi lên 22,50 đô la trong tháng tiếp theo, chúng ta sẽ ở ngưỡng của siêu lạm phát. Trong vòng chỉ sáu tháng, cùng một bao gạo đó có thể đạt tới 114 đô la, và sau một năm có thể vượt quá 1.000 đô la.

Điều đáng lo ngại nhất là các tỷ lệ này hiếm khi ổn định ở mức đó. Trong phần lớn các trường hợp ghi nhận về siêu lạm phát, giá cả tăng nhanh đến mức hàng hóa có thể tăng giá trị đáng kể trong vài giờ hoặc thậm chí vài phút. Khi giá cả tăng không kiểm soát, niềm tin của người tiêu dùng sụp đổ, đồng tiền mất giá và tạo ra hiệu ứng domino: đóng cửa doanh nghiệp, thất nghiệp hàng loạt và sụp đổ nguồn thu thuế của nhà nước.

Nguyên nhân gốc rễ: Tiền quá nhiều và quyết định chính trị

Mặc dù mỗi đợt siêu lạm phát có đặc điểm riêng biệt, nhưng có những mẫu hình chung. Thường xuyên, các chính phủ phát hành lượng tiền quá mức để tài trợ cho các khoản chi tiêu không bền vững, như chiến tranh hoặc nợ vay. Khi lượng tiền lưu hành không được hỗ trợ bởi giá trị thực (như vàng hoặc các tài sản hữu hình khác), đồng tiền sẽ mất giá nhanh chóng. Thêm vào đó, mất niềm tin chính trị hoặc kinh tế vào một quốc gia làm trầm trọng thêm cuộc khủng hoảng, vì người dân và nhà đầu tư tìm kiếm các tài sản thay thế hoặc tiền tệ nước ngoài.

Zimbabwe: Tiền lệ của thế kỷ XXI

Sau khi độc lập vào năm 1980, Zimbabwe xây dựng một nền kinh tế tương đối ổn định. Tuy nhiên, vào năm 1991, chính phủ của tổng thống Robert Mugabe thực hiện ESAP (Chương trình Điều chỉnh Kinh tế Cấu trúc), một chính sách được xem là then chốt trong sự sụp đổ kinh tế sau đó. Song song đó, các cải cách đất đai sai lệch đã gây ra sự sụt giảm nghiêm trọng trong sản xuất lương thực, dẫn đến khủng hoảng tài chính và xã hội sâu sắc.

Đồng đô la Zimbabwe (ZWN) bắt đầu cho thấy dấu hiệu yếu đuối vào cuối những năm 1990. Đến những năm 2000, nền kinh tế đối mặt với các đợt siêu lạm phát nghiêm trọng: đạt 624% vào năm 2004, 1.730% vào năm 2006, và đạt các con số khủng khiếp vào năm 2008. Theo tính toán của giáo sư Steve H. Hanke, siêu lạm phát của Zimbabwe đạt đỉnh vào tháng 11 năm 2008 với tỷ lệ hàng năm tương đương 89,7 sextillions phần trăm, dẫn đến mất giá hàng ngày khoảng 98%.

Zimbabwe là quốc gia đầu tiên trải qua siêu lạm phát trong thế kỷ XXI và ghi nhận cuộc khủng hoảng lạm phát tồi tệ thứ hai trong lịch sử hiện đại. Năm 2008, chính phủ chính thức từ bỏ đồng tiền quốc gia và chuyển sang sử dụng các đồng tiền nước ngoài hợp pháp.

Đức hậu chiến tranh và Venezuela: Hai mặt của cùng một đồng tiền

Đức sau Chiến tranh Thế giới thứ nhất

Cộng hòa Weimar trải qua một trong những đợt siêu lạm phát nổi tiếng nhất. Đức đã vay nợ khổng lồ để tài trợ cho chiến tranh, tin rằng các khoản đền bù chiến tranh của các nước thắng trận sẽ trang trải các khoản này. Sau thất bại, không những không nhận được đền bù có lợi, mà còn phải trả hàng tỷ đô la bồi thường.

Các nguyên nhân chính bao gồm việc đình chỉ tiêu chuẩn vàng, không thực hiện nghĩa vụ bồi thường chiến tranh, và việc phát hành giấy bạc một cách vô trách nhiệm và ồ ạt. Khi rời khỏi tiêu chuẩn vàng, lượng tiền lưu hành không còn liên kết với giá trị vàng mà quốc gia thực sự sở hữu. Điều này làm giảm giá trị đồng mark Đức một cách nghiêm trọng, buộc các chủ nợ quốc tế từ chối đồng tiền Đức trong các khoản thanh toán bồi thường.

Phản ứng của Đức là in thêm tiền để mua ngoại tệ, tạo ra vòng luẩn quẩn làm tăng tốc độ mất giá. Trong những thời điểm khủng hoảng, tỷ lệ lạm phát vượt quá 20% mỗi ngày. Đồng tiền mất giá đến mức người dân dùng tiền giấy làm nhiên liệu sưởi ấm nhà, vì chi phí mua củi còn thấp hơn.

Venezuela: Khủng hoảng tài nguyên hiện đại

Nhờ trữ lượng dầu mỏ khổng lồ, Venezuela duy trì một nền kinh tế vững mạnh suốt thế kỷ XX. Tuy nhiên, sự dư thừa dầu trong những năm 1980, đi kèm với tham nhũng và quản lý kinh tế kém từ đầu thiên niên kỷ mới, đã gây ra một cơn bão xã hội và chính trị chưa từng có.

Khủng hoảng trở nên trầm trọng từ năm 2010 trở đi, đưa Venezuela vào danh sách các cuộc khủng hoảng kinh tế tồi tệ nhất trong lịch sử hiện đại. Tỷ lệ lạm phát tăng đáng sợ: 69% mỗi năm vào 2014, nhảy lên 181% vào 2015, rồi 800% cuối 2016, đạt 4.000% vào 2017 và vượt quá 2.600.000% vào 2019. Năm 2018, tổng thống Nicolás Maduro cố gắng chống lại sự sụp đổ tiền tệ bằng cách tạo ra đồng tiền mới, đồng bolívar quốc gia, với tỷ lệ quy đổi 1:100.000. Tuy nhiên, như nhà kinh tế Steve Hanke đã chỉ ra, việc giảm số không chỉ là “một vấn đề hình thức” mà không giải quyết được gì nếu không có những thay đổi sâu sắc trong chính sách kinh tế.

Tiền điện tử: Phản ứng phi tập trung chống lại siêu lạm phát

Trước sự mong manh của các đồng tiền truyền thống, tiền điện tử nổi lên như một lựa chọn thay thế. Khác với tiền tệ tín dụng do chính phủ và ngân hàng trung ương kiểm soát, Bitcoin và các loại tiền điện tử khác hoạt động trên các mạng lưới phi tập trung mà không tổ chức nào có thể thao túng đơn phương.

Công nghệ Blockchain đảm bảo rằng việc phát hành các đơn vị mới theo một lịch trình cố định và không thể thay đổi, và mỗi đồng tiền là duy nhất và không thể sao chép. Những đặc điểm này khiến tiền điện tử đặc biệt hấp dẫn ở các quốc gia đối mặt với siêu lạm phát cực đoan, như đã xảy ra ở Venezuela, nơi các khoản thanh toán ngang hàng bằng tiền kỹ thuật số đã tăng đáng kể. Zimbabwe cũng chứng kiến sự bùng nổ tương tự trong các giao dịch loại này.

Nhận thức xu hướng này, nhiều ngân hàng trung ương trên thế giới đang khám phá khả năng (và rủi ro) phát hành tiền kỹ thuật số do nhà nước bảo trợ. Ngân hàng Trung ương Thụy Điển dẫn đầu các sáng kiến này, theo sau là các ngân hàng của Singapore, Canada, Trung Quốc và Hoa Kỳ. Mặc dù các thử nghiệm blockchain này đáng chú ý, nhưng khả năng chúng sẽ hoàn toàn thay thế các hệ thống tiền tệ truyền thống là rất thấp, vì các loại tiền điện tử của ngân hàng trung ương thường không có nguồn cung cố định hoặc giới hạn như Bitcoin.

Phản ánh cuối cùng: Các mẫu hình kinh tế lặp lại

Lịch sử kinh tế chứng minh rằng các đợt siêu lạm phát, dù có vẻ cách xa nhau về thời gian, đều là hậu quả dự đoán được của các quyết định chính trị kém cỏi. Một giai đoạn ngắn bất ổn chính trị, mất niềm tin vào quản lý kinh tế, hoặc phụ thuộc quá nhiều vào một mặt hàng xuất khẩu duy nhất có thể nhanh chóng dẫn đến mất giá của đồng tiền địa phương.

Khi đồng tiền bắt đầu mất giá, giá cả tăng vọt tạo thành vòng luẩn quẩn thúc đẩy sự sụp đổ. Nhiều chính phủ đã cố gắng ngăn chặn quá trình này bằng cách in thêm tiền, nhưng chiến lược này lại phản tác dụng, làm suy yếu thêm niềm tin vào đồng tiền.

Điều thực sự quan trọng là cách mà niềm tin vào các đồng tiền truyền thống bị xói mòn trong các đợt siêu lạm phát, thì sự quan tâm đến các hệ thống thay thế như tiền điện tử lại tăng lên. Điều này gợi ý về những biến đổi sâu sắc trong cách xã hội nhìn nhận, đánh giá và trao đổi giá trị kinh tế trên toàn cầu.