Giá thực của tiến bộ: tại sao các lập luận của Sam Altman về "lợi ích nhân loại" không chịu được sự phê bình

Trong những năm gần đây, CEO OpenAI Sam Altman đã tích cực xây dựng câu chuyện cộng đồng về sự cần thiết của việc phát triển trí tuệ nhân tạo một cách quy mô lớn. Khẳng định của ông rằng việc tiêu thụ năng lượng để huấn luyện các mô hình AI tương đương về mặt logic với nhu cầu thực phẩm của con người đã trở thành một minh chứng rõ nét cho cách các nhà lãnh đạo ngành công nghệ đang tái định nghĩa lại chính khái niệm về giá trị con người. Vấn đề không phải là liệu các tính toán của ông có đúng hay không. Câu hỏi là, sau lời lẽ này, một sự chuyển đổi triết lý nào đang ẩn chứa.

Từ truyền thống triết học đến sự thờ ơ công nghiệp

Immanuel Kant đã hình thành một trong những nguyên tắc nền tảng của đạo đức hiện đại: con người là mục đích tự thân, chứ không phải phương tiện để đạt được mục đích khác. Nguyên tắc này là nền tảng của các hiến pháp dân chủ và luật nhân đạo quốc tế. Tuy nhiên, Altman và các đồng minh của ông đề xuất một góc nhìn hoàn toàn khác.

Đối với Sam Altman và các lãnh đạo công nghệ tương tự, nhân loại đã trở thành một biến số trong phương trình tối ưu hóa. Con người được đánh giá theo hệ số hữu ích, đo lường bằng hiệu quả năng lượng, và được phân loại lại như những nguồn lực tạm thời cần thiết. Đây không chỉ là một chiến lược kinh doanh — đó là việc tái định dạng lại chính các nguyên lý của xã hội chúng ta.

Khi Sam Altman nói về việc cần xây dựng hàng nghìn trung tâm dữ liệu siêu lớn, ông sử dụng ngôn ngữ của sự tất yếu. “Điều này cần thiết cho lợi ích của nhân loại,” — ông lặp lại, như các đồng minh của ông gồm Elon Musk và các đại diện của giới doanh nghiệp công nghệ cao khác. Nhưng câu nói này che giấu một nghịch lý logic: những người hưởng lợi từ hạ tầng lại tuyên bố người tiêu dùng của họ là những benefactor gián tiếp.

Nghịch lý năng lượng: học tập đối lập với nuôi dưỡng

Hãy tạm rời khỏi đạo đức và chuyển sang toán học đơn giản, thứ mà Altman rất ưa chuộng. Các nhà nghiên cứu đã chuẩn bị các phép tính:

• Nuôi dưỡng một người trưởng thành (20 năm học tập) tiêu tốn khoảng 17.000 kWh năng lượng, dựa trên mức tiêu thụ trung bình 2000 kcal/ngày.

• Việc huấn luyện mô hình GPT-4 tiêu thụ khoảng 50.000.000 kWh điện năng.

Kết quả: một chu trình huấn luyện một mô hình tương đương với việc nuôi dưỡng 3.000 người trưởng thành. Nhưng đây mới chỉ là bắt đầu của nghịch lý.

Một người đã có 20 năm giáo dục sẽ tạo ra lợi ích trí tuệ và kinh tế trong vòng 40-60 năm tiếp theo của cuộc đời. Kiến thức của họ tích lũy, kinh nghiệm của họ truyền lại cho người khác, sáng tạo của họ tạo ra giá trị mới. Trong khi đó, GPT-4 trở nên lỗi thời chưa đầy hai năm. Cần một mô hình mới, huấn luyện mới, nguồn lực mới. Chu trình lại lặp lại, năng lượng bị tiêu hao, hành tinh nóng lên.

Sam Altman yêu cầu 7 nghìn tỷ đô la và 10 GW công suất điện (tương đương tiêu thụ năng lượng hàng năm của một thành phố như New York) cho dự án Stargate. Ông đòi hỏi chúng ta coi việc tiêu tốn tài nguyên hàng loạt như một “hiệu quả”. Nhưng về mặt kinh tế, ngành này là ngành tiêu tốn năng lượng nhất và nhanh chóng lỗi thời nhất trong lịch sử nền văn minh. Đây không phải là đầu tư cho tương lai. Đây là việc đốt cháy tương lai trong lò của tham vọng doanh nghiệp.

Cơ chế định nghĩa lại giá trị con người

Tại sao Sam Altman cần lời lẽ này để chuyển đổi con người thành các tài sản sản xuất? Câu trả lời thực tiễn. Nếu xã hội đồng ý với luận điểm rằng trung tâm dữ liệu về mặt logic tương đương với một đứa trẻ sơ sinh, thì:

• Chi phí điện năng tăng sẽ không còn là thảm họa cho các hộ gia đình, mà trở thành “đầu tư cần thiết vào tiến bộ”.
• Sa thải hàng loạt nhân viên để triển khai AI sẽ trở thành “tiến trình tiến hóa tự nhiên của nền kinh tế”.
• Suy giảm của giáo dục truyền thống sẽ không còn làm những người kiểm soát các nền tảng công nghệ bận tâm. Tại sao phải đầu tư 20 năm đào tạo con người, khi có thể đăng ký thuê một thuật toán đã sẵn sàng?
• Suy thoái môi trường sẽ được trình bày như một “giá phải trả cho tiến bộ”.

Đây là một thủ đoạn biện luận cổ điển: biến đổi vấn đề thành giải pháp, và biến nạn nhân thành lợi ích. Trong khi đó, các chuyên gia thực thụ đang tìm cách duy trì sự độc lập và cạnh tranh ngoài sự độc quyền của một tập đoàn. Họ tìm kiếm các công cụ mang lại quyền kiểm soát, chứ không phải ảo tưởng về tiến bộ.

Những vết nứt trong mặt tiền: mâu thuẫn nội tại của ngành AI

Lập luận của Altman chứa đựng một số điểm yếu chí tử:

Thứ nhất, tuyên bố về hiệu quả của AI đã bị thực tiễn nhiều lần bác bỏ. Các mô hình sinh sinh (generative models) gặp phải vấn đề căn bản — đó là ảo tưởng, tức là khả năng tạo ra thông tin sai lệch một cách tự tin. Đây không phải là vấn đề kỹ thuật có thể giải quyết. Nó đã nằm trong chính kiến trúc của transformer. Những người sử dụng AI chuyên nghiệp đều biết: kết quả của nó cần được kiểm tra bởi chuyên gia con người. Hiệu quả ở đây chỉ là huyền thoại.

Thứ hai, các công ty AI liên tục thua lỗ. OpenAI cần các khoản đầu tư mới, Microsoft đẩy mạnh tích hợp, nhưng lợi nhuận vẫn là một bí ẩn. Nếu thực sự hiệu quả như vậy, tại sao mô hình kinh doanh lại không khả thi mà không có nhu cầu liên tục từ các nhà đầu tư?

Thứ ba, không có lý do gì để tin rằng độ tin cậy của các hệ thống dựa trên AI sẽ bao giờ sánh được với độ tin cậy của phần mềm truyền thống. Điều này có nghĩa là các hệ thống quan trọng (y tế, vận tải, hạ tầng) sẽ không thể hoàn toàn chuyển sang AI. Và như vậy, con người vẫn sẽ cần thiết, không phải vì họ có giá trị tự thân, mà vì nếu không có họ, hệ thống sẽ sụp đổ.

Lựa chọn sinh tồn trước nền văn minh

Lịch sử cho thấy, logic doanh nghiệp luôn biến đổi con người thành các biến số dựa trên lợi ích kinh tế hiện tại. Các chế độ nô lệ coi con người là tài sản. Các đế quốc thực dân xem các dân tộc thuộc địa là chủng tộc thấp hơn. Các tập đoàn công nghiệp coi công nhân như những đơn vị thay thế được. Mỗi lần đều đi kèm với một sự tái định nghĩa triết lý: những lý lẽ hợp lý che đậy lòng tham dưới vỏ bọc của tiến bộ.

Sam Altman đề xuất một phiên bản hiện đại của mô hình này. Ông khẳng định rằng con người là phần mềm lỗi thời, các đơn vị không hiệu quả, các nút trung gian trong quá trình tạo ra trí tuệ chân chính. Ông đề nghị một thỏa thuận: chấp nhận sự không hoàn chỉnh của chính mình, và chúng tôi hứa hẹn một tương lai thiên đường.

Nhưng thực tế đơn giản: nếu hệ thống công nghệ cần tiêu thụ năng lượng của cả một đô thị để mô phỏng một con người biết suy nghĩ, thì hệ thống đó đã bị hỏng. Và nếu những người tạo ra hệ thống này thuyết phục chúng ta rằng chúng ta phải biến mất để nó xuất hiện — thì đây không phải là tiến bộ. Đây là lời mời chúng ta bị đẩy ra khỏi vị trí của chính mình.

Một trong những người phê phán Altman đúng đắn đã nhận xét: chúng ta không cần lập trình viên, nếu không còn các nhà triết học. Bởi vì nếu không hiểu rõ mục đích của tiến bộ, thì công nghệ của chúng ta không phải là cứu rỗi, mà là công cụ tự hủy diệt loài người.

Kết luận cuối cùng

Sam Altman và các đồng minh của ông không bán công nghệ. Họ bán lại sự định nghĩa lại giá trị con người. Họ yêu cầu chúng ta tin rằng hai mươi năm phát triển của con người chỉ là chi phí, có thể tối thiểu hóa, rằng làm mẹ và học hành là những quy trình kinh doanh không hiệu quả, rằng cuộc sống chỉ có giá trị khi nó tạo ra kết quả đo lường được về mặt số lượng.

Phản ứng duy nhất với đề xuất này là: không.

Một đứa trẻ, mà xã hội dành ra hai mươi năm để nuôi dưỡng, không phải là một khoản chi phí. Đó chính là bản chất của sự tồn tại con người, là truyền đạt văn hóa, kiến thức, trí tuệ. Nếu xây dựng hệ thống trí tuệ nhân tạo đòi hỏi phải phá hủy điều này, thì vấn đề không nằm ở tiêu thụ năng lượng hay hiệu quả kinh tế. Vấn đề nằm chính trong hệ thống đó và trong những người kiên quyết tạo ra nó bằng mọi giá.